Phần lớn những ca bỏ dở ở Đức mà người làm tư vấn lâu năm từng gặp không bắt nguồn từ chuyện học kém. Chúng bắt nguồn từ một quyết định được đưa ra quá nhanh: con thấy bạn đi thì muốn đi, bố mẹ nghe nói học nghề có lương thì yên tâm, trung tâm nói hồ sơ đơn giản thì tin. Đến khi đứng giữa xưởng thực hành lúc sáu giờ sáng, nghe thầy hướng dẫn nói nhanh bằng giọng địa phương, nhiều bạn mới lần đầu tự hỏi: mình có thật sự muốn việc này không?
Bài này không khuyên đi hay không đi. Nó đưa ra bảy câu hỏi mà một gia đình nên ngồi lại trả lời bằng giấy bút, mỗi người viết riêng rồi so với nhau. Chỗ nào câu trả lời lệch nhau nhiều, chỗ đó cần bàn tiếp trước khi nộp bất kỳ khoản phí nào.
Câu một: ai là người muốn đi, và muốn vì điều gì?
Nghe hiển nhiên, nhưng đây là câu hay bị trả lời sai nhất. Hãy để người sẽ đi tự viết ba lý do, không có bố mẹ ngồi cạnh. Sau đó bố mẹ viết ba lý do họ muốn con đi. Đặt hai tờ giấy cạnh nhau.
- Nếu lý do của con toàn là lý do bên ngoài — “bạn bè đi hết”, “ở nhà chán”, “bố mẹ bảo” — thì động lực sẽ cạn rất nhanh khi gặp khó khăn đầu tiên.
- Nếu lý do của con có ít nhất một điều cụ thể — thích làm việc với máy móc, muốn có nghề chăm sóc người bệnh, muốn học kỹ thuật ở môi trường thực hành nhiều — thì đó là cái neo để bám vào trong năm đầu.
- Nếu lý do của bố mẹ nặng về chuyện thu nhập hoặc định cư, cần nói thẳng điều đó với con. Áp lực không được nói ra thường nặng hơn áp lực được nói ra.
Không có lý do nào là sai. Nhưng hai bên phải biết lý do của nhau.
Câu hai: có chịu được 9–18 tháng học tiếng Đức cường độ cao không?
Gần như mọi con đường sang Đức theo diện học nghề hoặc học kép đều cần tiếng Đức ở trình độ trung cấp trở lên trước khi bay; đại học chính quy dạy bằng tiếng Đức thường cần cao hơn. Mốc cụ thể do từng chương trình và cơ quan cấp thị thực quy định, cần kiểm tra theo văn bản hiện hành. Điều chắc chắn là: đi từ con số không lên mức đủ dùng thường mất từ nhiều tháng tới hơn một năm học đều đặn, mỗi ngày vài tiếng.
Cách tự kiểm rẻ nhất: học thử một khoá A1 ngắn hoặc tự học đều đặn 6–8 tuần trước khi ký bất cứ hợp đồng dịch vụ nào. Những dấu hiệu nên dừng lại suy nghĩ:
- Bỏ buổi thường xuyên vì “bận”, dù chưa có việc gì khác.
- Không chịu được việc học thuộc giống của danh từ (der, die, das) và chia động từ — đây là phần lặp đi lặp lại suốt nhiều tháng.
- Ngại nói, sợ sai đến mức không mở miệng trong lớp.
Không ai giỏi ngay từ đầu, nhưng thói quen học trong 6–8 tuần đầu nói lên khá chính xác thói quen trong 12 tháng sau.
Câu ba: gia đình đã tính đủ dòng tiền chưa, kể cả kịch bản xấu?
Đừng chỉ hỏi “tổng chi phí là bao nhiêu”. Hãy chia thành ba khoản và tính riêng:
| Khoản | Gồm những gì | Câu cần hỏi |
|---|---|---|
| Trước khi bay | Học phí tiếng, lệ phí thi, dịch thuật, hợp pháp hoá, lệ phí thị thực, vé máy bay | Khoản nào trả một lần, khoản nào có thể phát sinh thi lại? |
| Chứng minh tài chính | Số tiền gửi vào tài khoản phong toả hoặc giấy tờ bảo lãnh tương đương | Mức yêu cầu hiện hành là bao nhiêu, tiền lấy từ đâu, có đi vay không? |
| Dự phòng | Chi phí nếu thi trượt, nếu chậm thị thực, nếu phải về sớm | Nếu mọi thứ chậm thêm sáu tháng, gia đình có chịu nổi không? |
Mức chứng minh tài chính và các lệ phí thay đổi theo thời kỳ, nên lấy số trên trang của cơ quan đại diện Đức tại Việt Nam vào đúng thời điểm làm hồ sơ, không dùng số trong bài viết cũ hay lời kể. Riêng khoản dự phòng: nhiều gia đình bỏ qua nó, và đó chính là khoản quyết định con có đủ bình tĩnh để thi lại hay không.
Câu bốn: sức khoẻ thể chất và tinh thần có phù hợp với nghề định học?
Học nghề ở Đức là đi làm thật. Ngành điều dưỡng cần làm ca, nâng đỡ người bệnh, chịu được mùi và áp lực; ngành nhà hàng khách sạn đứng nhiều giờ liền, làm cuối tuần; ngành cơ khí, điện, xây dựng có tiếng ồn, độ cao, yêu cầu bảo hộ. Một số nghề còn có khám sức khoẻ đầu vào hoặc định kỳ.
Ngoài thể chất, cần thật lòng về sức khoẻ tinh thần. Năm đầu ở Đức thường có giai đoạn cô đơn, nhất là mùa đông ngày ngắn. Nếu người đi từng có giai đoạn lo âu hoặc trầm cảm, đó không phải lý do để không đi, nhưng là lý do để chuẩn bị trước: biết cách tìm bác sĩ, giữ liên lạc đều với người thân, và không giấu khi bắt đầu thấy không ổn.
Câu năm: đã thử tưởng tượng một ngày làm việc của nghề đó chưa?
Nhiều bạn chọn nghề theo danh sách “ngành đang thiếu người” mà chưa từng nhìn thấy người làm nghề đó trong một ngày. Trước khi chọn, hãy làm ít nhất hai trong ba việc sau:
- Xem các video quay một ngày làm việc của người học nghề ngành đó tại Đức (nhiều doanh nghiệp và phòng thương mại có kênh giới thiệu nghề).
- Nói chuyện trực tiếp với một người đang học hoặc vừa học xong nghề đó, hỏi về ca làm, việc nặng nhất, việc chán nhất.
- Làm thử một việc gần giống ở Việt Nam trong vài tuần: phụ bếp nhà hàng, tình nguyện ở viện dưỡng lão, phụ thợ điện.
Câu hỏi đáng giá nhất khi nói chuyện với người trong nghề không phải “có vất vả không” mà là: “việc gì khiến bạn muốn bỏ nhất, và bạn vượt qua thế nào?”.
Câu sáu: kỳ vọng về tiền và về định cư có thực tế không?
Học nghề tại doanh nghiệp ở Đức có trợ cấp đào tạo hằng tháng, nhưng con số thực nhận phụ thuộc ngành, vùng, năm học, thoả ước lao động, và sau khi trừ bảo hiểm, tiền nhà, ăn uống thì phần còn lại thường không lớn. Tính toán để “gửi tiền về nhà ngay năm đầu” là kỳ vọng hay gây thất vọng nhất.
Về định cư: luật cư trú của Đức có lộ trình cho người đã học và làm việc ở đó, nhưng lộ trình ấy gắn với điều kiện cụ thể như hoàn thành chương trình, có việc làm phù hợp, đóng bảo hiểm, trình độ tiếng. Điều kiện thay đổi theo luật hiện hành. Coi định cư là kết quả có thể đến nếu làm tốt từng bước, không phải lời hứa đi kèm hồ sơ.
Câu bảy: nếu sau sáu tháng ở Đức con muốn về, gia đình sẽ phản ứng thế nào?
Câu này khó nói nhất, nên càng phải nói trước. Có những trường hợp về sớm là quyết định đúng: nghề không hợp, sức khoẻ có vấn đề, môi trường đào tạo có dấu hiệu vi phạm quyền lợi. Nếu người đi biết rằng về nhà đồng nghĩa với bị trách móc, họ sẽ cố chịu trong im lặng, và đó là lúc chuyện nhỏ thành chuyện lớn.
Một thoả thuận đơn giản trong gia đình giúp rất nhiều: hai bên hẹn nhau một cuộc gọi dài mỗi tháng chỉ để hỏi “thật sự đang thế nào”, và cam kết rằng mọi phương án — đổi nơi đào tạo, đổi nghề, chuyển hướng học, hoặc về — đều được bàn bình tĩnh trước khi quyết.
Những câu trả lời nghe ổn nhưng nên hỏi lại
Khi gia đình ngồi trả lời, có vài câu nghe rất hợp lý nhưng thực ra đang né vấn đề. Người làm tư vấn lâu năm thường hỏi thêm một lớp nữa:
- “Con thích nước Đức.” Thích điều gì cụ thể: cách làm việc, cảnh quan, bóng đá, xe hơi? Thích một đất nước qua phim ảnh khác với sống ở một thị trấn nhỏ nơi xe buýt cuối cùng chạy lúc bảy giờ tối.
- “Tiền không thành vấn đề.” Thử hỏi: nếu phải gửi thêm tiền cho con mỗi tháng trong cả năm đầu vì trợ cấp không đủ, gia đình làm được không mà không phải vay thêm? Nếu câu trả lời ngập ngừng, tiền là vấn đề.
- “Con chịu khó lắm.” Chịu khó ở đâu, bằng chứng gì? Đã từng giữ một thói quen khó nào liên tục ba tháng chưa: dậy sớm tập thể dục, làm thêm cố định, tự học một môn?
- “Sang đó rồi tiếng sẽ lên.” Tiếng có lên, nhưng chỉ khi đủ nền để theo kịp. Người sang với nền yếu thường rơi vào vòng luẩn quẩn: không hiểu bài, ngại hỏi, càng ngày càng tụt.
Mục đích của việc hỏi lại không phải để làm nản lòng, mà để câu trả lời chuyển từ mong muốn sang bằng chứng. Gia đình nào làm được bước này thường đi xa hơn trong năm đầu.
Một cách làm nữa là mời một người ngoài, chẳng hạn người quen đang sống ở Đức hoặc thầy cô từng dạy con, đọc qua các câu trả lời. Người ngoài không vướng cảm xúc nên thường chỉ ra ngay chỗ cả nhà đang tự trấn an nhau.
Đọc kết quả: khi nào nên đi tiếp, khi nào nên chờ
Sau khi trả lời bảy câu, hãy đánh dấu từng câu là rõ, còn mơ hồ hoặc chưa ổn. Không cần cộng điểm. Nguyên tắc thực tế:
- Câu một, hai, ba mà còn chưa ổn thì nên chờ, vì đó là ba thứ không thể vá khi đã sang Đức.
- Câu bốn, năm còn mơ hồ thì dành thêm vài tuần để tìm hiểu nghề, chưa cần dừng kế hoạch.
- Câu sáu, bảy còn lệch giữa con và bố mẹ thì cần thêm một buổi nói chuyện, có thể nhờ một người ngoài đáng tin làm cầu nối.
Chờ thêm một năm để học tiếng và tích tiền không làm mất cơ hội. Đi vội rồi bỏ dở mới làm mất cả thời gian lẫn niềm tin của chính người đi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ký hợp đồng dịch vụ du học trước khi học thử tiếng Đức không?
Không nên. Học thử 6–8 tuần trước đã giúp biết người đi có giữ được nhịp học hay không, trong khi hợp đồng dịch vụ thường kèm khoản phí khó lấy lại.
Bố mẹ muốn con đi nhưng con chưa chắc thì làm sao?
Mỗi người viết riêng lý do của mình rồi đặt cạnh nhau. Nếu con chưa có lý do cụ thể nào của riêng mình, nên dành thời gian tìm hiểu nghề và học thử tiếng trước khi quyết.
Học nghề ở Đức có đủ tiền gửi về gia đình không?
Đừng lập kế hoạch dựa vào điều đó trong năm đầu. Trợ cấp đào tạo khác nhau theo ngành và vùng, sau chi phí sinh hoạt phần còn lại thường không nhiều.
Từng bị lo âu có đi học ở Đức được không?
Được, nhưng nên chuẩn bị trước cách tìm bác sĩ, giữ liên lạc đều với người thân và không giấu khi thấy không ổn. Mùa đông đầu tiên là giai đoạn cần để ý nhất.
Lấy số tiền chứng minh tài chính ở đâu cho đúng?
Trên trang của cơ quan đại diện Đức tại Việt Nam vào đúng thời điểm làm hồ sơ. Mức này thay đổi theo thời kỳ nên không dùng số trong bài viết cũ.
