Năm đầu tiên ở Đức: sốc văn hoá là chuyện thật, không phải yếu đuối

Chuẩn bị đi Đức, người ta lo về tiếng, về hồ sơ, về tiền. Rất ít người được chuẩn bị cho phần khó nhất của năm đầu tiên: sự thích nghi.

Gần như ai đi xa cũng trải qua giai đoạn này. Biết trước nó diễn ra thế nào giúp bạn không nghĩ rằng mình có vấn đề gì riêng.

Các giai đoạn thường gặp

Giai đoạn háo hức. Vài tuần đầu — mọi thứ mới mẻ, đẹp, đáng chụp ảnh. Bạn thấy mình đã quyết định đúng.

Giai đoạn va chạm. Thường tới sau vài tuần tới vài tháng. Cái mới hết mới, và những khác biệt bắt đầu gây mệt:

• Nói tiếng Đức cả ngày làm kiệt sức theo cách khó giải thích.
• Không hiểu các quy tắc ngầm — cái gì lịch sự, cái gì không.
• Thức ăn không hợp, nhớ vị nhà.
• Mọi việc đơn giản đều tốn công gấp đôi.
• Cảm giác mình trở nên vụng về, chậm chạp, không còn là mình.
• Cô đơn — có người xung quanh nhưng không có ai thật sự thân.

Giai đoạn điều chỉnh. Bạn học được cách vận hành. Có vài thói quen. Biết mua gì ở đâu. Có một hai người quen.

Giai đoạn ổn định. Nơi này thành một nơi bạn sống, không còn là nơi bạn đang chịu đựng.

Điều đáng biết: các giai đoạn này không đi thẳng một chiều. Người ta quay lại giai đoạn khó nhiều lần, thường vào các mốc — Tết, sinh nhật, khi có tin không vui ở nhà, khi mùa đông tới.

Những khác biệt hay gây hụt hẫng

• Quan hệ xã hội xây chậm hơn. Người Đức có thể lịch sự nhưng giữ khoảng cách lâu — điều này không phải lạnh lùng mà là cách quan hệ được xây ở đây. Bạn bè thật sự mất thời gian, nhưng thường bền.
• Ranh giới riêng tư rõ ràng hơn — hỏi những câu bình thường ở Việt Nam có thể bị coi là quá riêng tư.
• Cách nói thẳng có thể nghe như phê phán, dù thường không mang ý đó.
• Mọi thứ vận hành bằng lịch hẹn — không ghé qua bất chợt.
• Ngày nghỉ mọi thứ đóng cửa — cảm giác thành phố trống rỗng.
• Mùa đông thiếu ánh sáng — trời tối sớm nhiều tháng liền, và điều này ảnh hưởng tâm trạng thật sự về mặt sinh học.

Áp lực đặc thù của người Việt đi Đức

Có những gánh nặng riêng ít được nói ra:

• Kỳ vọng từ gia đình — nhiều gia đình đã đầu tư lớn, và bạn thấy mình không được phép thất bại hay than phiền.
• Áp lực gửi tiền về khi bản thân đang chật vật.
• So sánh với người khác — mạng xã hội chỉ hiện phần đẹp của người khác.
• Cảm giác có lỗi khi không hạnh phúc — bao nhiêu người muốn có cơ hội này mà mình lại thấy khổ.
• Không dám nói thật với nhà vì sợ cha mẹ lo.

Điều cần nói rõ: việc thấy khó không có nghĩa bạn không xứng đáng với cơ hội này. Hai chuyện đó không liên quan tới nhau.

Dấu hiệu cần chú ý

Sốc văn hoá là bình thường và qua được. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy cần hỗ trợ:

• Buồn bã kéo dài nhiều tuần không đỡ.
• Mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều trong thời gian dài.
• Không ăn được hoặc ăn mất kiểm soát.
• Không đi học, không đi làm được.
• Rút hẳn khỏi mọi người, không muốn liên lạc với ai.
• Mất hứng thú với mọi thứ, kể cả điều từng thích.
• Lo âu thường trực, tim đập nhanh, khó thở không rõ nguyên nhân.
• Dùng rượu để đối phó.

Các dấu hiệu nghiêm trọng — cần hỗ trợ ngay:

• Nghĩ rằng mọi người sẽ tốt hơn nếu không có mình.
• Cảm giác tuyệt vọng, không thấy lối ra.
• Ý nghĩ làm hại bản thân.

Với những dấu hiệu này, hãy tìm hỗ trợ ngay hôm nay — đừng chờ. Đây là vấn đề sức khoẻ có cách điều trị hiệu quả, giống như bất kỳ bệnh nào khác.

Nơi tìm hỗ trợ ở Đức

• Bộ phận tư vấn tâm lý của trường — nhiều trường đại học và trường nghề có, thường miễn phí. Đây là nơi ít người biết là có.
• Bác sĩ gia đình — nơi bắt đầu để được chuyển tới chuyên khoa.
• Các đường dây tư vấn tâm lý — Đức có các dịch vụ hỗ trợ khủng hoảng qua điện thoại, một số có ngoại ngữ. Hãy tìm và lưu số vào điện thoại ngay khi tới, trước khi cần.
• Trung tâm tư vấn cho người nhập cư — nhiều nơi có tư vấn tâm lý xã hội.
• Bảo hiểm y tế — hỏi họ về việc chi trả cho điều trị tâm lý và danh sách chuyên gia.

Về rào cản ngôn ngữ: một số nơi có chuyên gia nói tiếng Anh, và một số thành phố lớn có dịch vụ hỗ trợ bằng nhiều ngôn ngữ. Hãy hỏi — đừng cho rằng không có.

Về sự e ngại: ở Đức việc đi tư vấn tâm lý phổ biến và không mang định kiến như ở nhiều nơi khác. Không ai coi đó là chuyện bất thường.

Tự chăm sóc trong giai đoạn khó

Về nhịp sống:

• Giữ một lịch cố định — dậy, ăn, ngủ đúng giờ. Cấu trúc giúp rất nhiều khi mọi thứ khác đang bất định.
• Ra ngoài mỗi ngày, kể cả khi trời xấu — đặc biệt quan trọng vào mùa đông vì thiếu ánh sáng ảnh hưởng tâm trạng thật.
• Vận động đều — có bằng chứng rõ về tác động lên tâm trạng.
• Ngủ đủ — thiếu ngủ làm mọi thứ tệ hơn.

Về quan hệ:

• Tham gia một hoạt động nhóm — câu lạc bộ thể thao, lớp học, nhóm tình nguyện. Ở Đức, đây là cách phổ biến nhất để gặp người.
• Giữ liên lạc với nhà nhưng đừng chỉ sống trong đó — dành thời gian cho cả hai phía.
• Tìm cộng đồng người Việt — hữu ích ở giai đoạn đầu, nhưng đừng chỉ ở trong đó, vì như vậy việc hoà nhập chậm lại.
• Nói thật với ít nhất một người về việc bạn đang thấy khó.

Về kỳ vọng:

• Cho mình thời gian — thích nghi tính bằng năm, không bằng tháng.
• Ghi lại tiến bộ nhỏ — hôm nay gọi điện đặt lịch được bằng tiếng Đức cũng là tiến bộ.
• Đừng so sánh với người khác hoặc với chính mình lúc ở nhà.
• Giữ một thứ thuộc về mình — món ăn, sở thích, thói quen từ nhà.

Với gia đình ở Việt Nam

• Hỏi về cuộc sống hằng ngày, không chỉ hỏi về học và tiền.
• Đừng ngạc nhiên hay trách khi con nói thấy khó — việc nói được ra là dấu hiệu tốt.
• Giảm áp lực về việc gửi tiền trong giai đoạn đầu.
• Chú ý nếu con rút lui, ít liên lạc hẳn — hỏi trực tiếp và cụ thể.
• Biết rằng có nơi hỗ trợ ở Đức và khuyến khích con tìm tới.

Một điều đáng nhớ

Giai đoạn khó của năm đầu tiên không phải dấu hiệu bạn chọn sai, không phải dấu hiệu bạn yếu, và không phải thứ bạn phải chịu đựng một mình.

Nó là cái giá bình thường của việc dựng lại cả cuộc sống ở một nơi xa lạ — và gần như ai làm việc đó cũng phải trả. Phần lớn người vượt qua được, và nhiều người nhìn lại thấy đó là giai đoạn họ trưởng thành nhất.

Câu hỏi thường gặp